بدیعی ادبیات ژانری رومان حقیده

0
26

M.h. Yarqin

22. august kl. 11.16  · محمد حلیم یارقین
بدیعی ادبیات ژانری
رومان حقیده

اېسلتمه: بو یازوو ایکی بۉلیمدن عبارت:
بیرینچی بۉلیم، رومان ادبي ژانری حقیده قیسقچه بیلگی؛
ایکینچی بۉلیم، بدیعي نثریمیزنینگ ایکینچی رومانی بۉلمیش “آقیش‎نینگ ایزی، کۉکچه و جیحون” رومانی حقیده اوشبو قلم‎نینگ أیریم فکر و ملاحظه‎لری(ادبي تېکشیروو و نقد).
رومان فرانسوزچه سۉز دیر. معناسی، نثرگه یازیلگن اوزون حکایه(داستان) بۉلیب، یازووچی تخیلیدن کېلیب چیققن تورلی حادثه-واقعه‎لردن عبارت دیر. أیریم تیللرده رومان‎نینگ معناداشی انگلیسچه ناوول ایشله‎تیله‎دی. (فرهنگ معاصر فار‎سی)
رومان، بدیعي نثرنینگ اېنگ قیزیقرلی ژانرلریدن دیر. ماهیتیگه کۉره رومان داستانی اثر بۉلیب، بیراق اۉزی‎نینگ کۉلمی، زمان چۉزیقلیگی، فضا کېنگلیگی و خېلمه-خیللیگی، شخصیتلر، حادثه و واقعه‎لر، جایلر و بویوملر کۉپلیگی، … بیلن قیسقه داستاندن ییریک(کته) فرقی بار.
رومان کیشی‎نینگ اېسده‎لیگی یا معلوم واقعه اساسیده یازیله‎دی. بونده‎گی باش قهرماننی یازووچی یره‎ته‎دی. یعنی یازووچی تماندن اۉستیریلیب، پرورشلنه‎دی و وایه‎گه یېتکه‎زیله‎دی. باشقچه أیتکنده، “رومان شخصیتی، معمولگه کۉره تېگره‎ک-تاشده‎گی آدملردن نسبتاً چیگلراق و هیجانلیراق تصویرلنه‎دی. شونده او، عادی شخصلر و حالتلردن فرقلی اۉله‎راق، فوق‎العاده فکري و عملي مهارت و استعدادگه اېگه بۉلگن حالده، عادی حالتدن اۉزگه بیر حیرتلنرلی ایشلر اۉزیدن کۉرسه‎ته‎دی. بولر، کیشیلر نظریده حتی قبول قیلینیشی قیین بۉلیشی هم ممکن. بو نرسه‎نینگ قبول قیلینیشی، داستان اۉزه‎للیگی همده اۉقووچی‎نینگ تجربه و آنگیگه باغلیق دیر.” (خانه/کتاب‎های عمومی ویبلاگی، رومان نیمه؟)
رومان اۉزی‎نینگ محتوا و توزیلیشیگه باقه عشقي، تاریخي، اجتماعي، تربیتي، تخیلي یا فانتاستیک، ریالیستیک یا واقعي، جنایی-پولیسي، جاسوسلیک، قۉرقینچلی و هیجانلی،… بۉلیشی ممکن. أیریم رومانلر چین تورموش نېگیزیده، کیشی‎نینگ اېسده‎لیگی یۉسینده ده یازیلیشی ممکن. شونینگدېک، أیریملری تاریخي-عشقي؛ سیاسي-مدني یا ده سوچّه بیر خیل ماهیتی بۉلیشی ده ممکن.
عبدالله قادری‎نینگ “اۉتکن کونلر” و “محرابدن چیان”؛ پریمقول قادروف‎نینگ “یولدوزلی تونلر” و عادل یعقوبوف‎نینگ “اولوغ بېک‎ خزینه‎سی”؛ تورکی سریاللردن “تیریلیش” و “قورولیش عثمان” همده مارگریت میچل‎نینگ “برباد بۉلگن” رومانلری قسماً تاریخي-حربی اثرلر بۉلیب، اولردن أیریملریده عشقي واقعه‎لر ده بار. طاهر ملک‎نینگ “شیطنت”، مادام آگاتا کیریستی رومانلری همده “کمیسر کتانی” یا “کمیسر کیلر” پولیسي و جنایی یا ده امیرعشیری اثرلری‎نینگ کۉپلری جاسوسلیک رومانلر دیر. فرانسه‎لیک یازووچی ژول ورن‎نینگ (آیگه سفر، 20 مینگ فرسنگ دېنگیز آستیده؛ یېر تېگره‎گیده 80 کون سفر؛ …) کبی کۉپلب رومانلری علمي- تخیلي اثرلر دیر. شونینگدېک، تورک یازووچیسی عزیز نېسین‎نینگ “بوگونگی باله‎لر عجایب!”، “قویروغی کېسیلگن ایت”، “بیر تمانلمه یۉل” اجتماعي رومانلری طنز ژانریده دیر. رشات نوری تکین‎نینگ “چالی قوشی” رومانی و سریالی اجتماعی-عشقی اثر دیر.
بیراق بونده، رومان‎نینگ اېنگ مهم اۉزه‎للیگی، اونینگ داستانیلیگی دیر. برچه حکایه‎لر(داستانلر) رومان اېمس.
بیر نثری اثرنینگ توزیلیشی حکایه بۉلمه‎ی، بیراق کۉلمی رومانچه بۉلسه، اونی رومان اېمس، بلکه نثری اثرلرنینگ تاریخ یازیش، اېسده‎لیک، بیوگرافی کبی تۉپ(دسته، گروه)لرگه بۉلیش ممکن.
شونگه کۉره، یوقاریده اېسلنگن أیریم رومانلر یریم تاریخی و یریم داستانی اۉزه‎لیککه اېگه‎دیر. سوچّه غیرداستانی بیر اثر، رومان قطاریگه کیریتیلمه‎یدی. اۉرنک اوچون “بابرنامه” و “یولدوزلی تونلر” اثرلرنی آله‎یلیک. بو اثرلر‎نینگ باش قهرمانی ظهیرالدین محمد بابرشاه دیر. ایکله اثرده‎گی تورلی حادثه‎لر و آقیملر اوشبو بویوک تاریخي سیما تېگره‎گیده یوز بېریب، کۉپراق اونگه تېگیشلی دیر. اثرلر کېزی(زمانی) اېسه بابر پادشاه‎نینگ تۉغیلگنیدن باشلب، حیاتی‎نینگ سۉنگگی چاغیگچه قمره‎ب آلگن. بیراق، “یولدوزلی تونلر” اۉزی‎نینگ توزیلیش و یازیلیش یۉریغیگه باقه رومان بۉلیب، “بابرنامه” اېسه رومان بۉلمه‎ی، اېسده‎لیکلر ژانریگه ماس دیر. خودی شو اۉزه‎للیک(خصوصیت)نی واسیلیان‎نینگ “چنگیزخان” و مارسل بریون‎نینگ “مېن، جهانگشا تېمورمن!” اثریده ده کۉریش ممکن.
“جهان ادبیاتی تاریخیده، 17- یوزییللیکده جاپانچه‎ده یازیلگن “گنجی” حکایه‎سی ایلک(بیرینچی) رومان دیر. بیراق، 19-یوزییللیک(قرن، عصر)، رومان یازیش‎نینگ اېنگ گۉرکیره‎گن پارلاق دوری بۉلیب، هم سانی همده تیل و توزیلیشی باقیمدن چیندن ده رواجلندی. عینن شو دورده، رومان یازیش اوروپادن دنیانینگ باشقه منطقه‎لریگه ترقَلدی.” (خانه/کتاب‎های عمومی ویبلاگی)
اۉزبېک ادبیاتی تاریخیده، عبدالله قادری‎نینگ “اۉتکن کونلر”(یازیب توگه‎تیلگنی 1919-1920- ییللر و نشر ییلی اېسه میلادي 1922-ییل) رومانی بیرینچی و “محرابدن چیان” (یازیب توگه‎تیلگنی 1928-ییل و نشر ییلی اېسه میلادي ییلی 1928- ییل) رومانی بۉلسه ایکینچی رومان سنه‎له‎دی. بولردن سۉنگ، اۉنلب تورلی رومان اۉزبېک یازووچیلری ارقه‎لی یازیلدی. (اۉتکن کونلر رمانی حقیده قیسقه سۉز، یارقین کۉزگو ویبلاگی/ www.yorqin ko`zgu، بهمن 1398/جنوری 2018)
افغانستان اۉزبېک بدیعي ادبیاتیده حکایه یازیش تاریخی چمه‎سی 40 ییل بورونگه باریب تاقیله‎دی. بو ادبي ژانر، هجري 1361-ییلی رحیم ابراهیم‎نینگ “الوان توگون” قیسقه حکایه‎سی بیلن باشلنگن. بو ژانرده شعر و شاعرلیککه قره‎گنده داستان یازووچیلر و اثرلر سانی سناقلی بۉلگنیگه قره‎مه‎ی، اۉنلب حکایه و بیر نېچه تۉپلم یازووچیلریمیز ارقه‎لی یازیلیب نشر اېتیلدی. بیراق، اوشبو کېز(زمان)ده رومان ژانری اۉرنی دېیرلی بۉش اېدی.
میلادي 2018- ییلگه مطابق هجري 1397-ییلگه کېلیب، یاش یازووچی داکتر امین‎الله نایل خان کېلدی اۉزی‎نینگ “تورکستان بیره‎می- اېرگنه قون” رومانینی یازیب، بو بۉشلیقنی تۉلدیردی. (تورکستان بیره‎می، اېرگنه قون، امین الله نایل خانکېلدی، کېچه کتاب اویی یایینی، انقره-تورکیه: 2018)
دېمک، افغانستان اۉزبېک بدیعي نثری و ادبیاتی تاریخیده “تورکستان بیره‎می- اېرگنه قون” رومانی بیرینچی رومان سنه‎له‎دی. بو ژانرنینگ ایکینچی اثری “آقیش‎نینگ ایزی، کۉکچه و جیحون” ده عینن یازووچیمیز داکتر نایل خانکېلدی قلمی بیلن چمه‎سی تۉرت ییلدن سۉنگ یره‎تیلدی. بیز، اوشبو اولکن و قووانچلی ادبي موفقیت و یوتوقنی ملی تویغولی یازووچی حرمتلی داکتر نایل خانکېلدی همده برچه کتابخوان و تیلسېور تیلداشلریمیزگه قوتلوق دېییمیز.
رومان ادبي ژانر حقیده‎گی اوشبو قیسقه اېسلتمه‎دن سۉنگ، مقاله‎نینگ ایکینچی بۉلیمیده “آقیش‎نینگ ایزی، کۉکچه و جیحون” رومانی حقیده توخته‎لیب اۉتماقچیمیز. سیز حرمتلی اۉقووچینی ایکینچی بۉلیمنی اۉقیشگه چارله‎یمیز.
(بیرینچی بۉلیم اداغی) Se mindre

پاسخ ترک

Please enter your comment!
Please enter your name here