جنوبی تورکستانده بلخ خانلیگی تشکیل تاپیشی و رواجلنیشی

0
152

یازووچی: «دریا» سایتی یازووچیسی محمد قادر صابروف

اوشبو تاریخی مقاله نی کریل یازوویدن اوزبیک الفباسیگه اوگیریب بیرگن دوستیمیز و دایمی همکاریمیز حرمتلی عبدالمجید اوزگون گه صمیمی منتدارچیلیک بیلدیره میز.

 ایسلتمه: مقاله ده گی ایریم قوش تیرناقلر بیزدن.

 ش. جوزجانی

جنوبی تورکستان

افغانستان اؤزبیکلری تاریخیدن لوحه لر

بلخ خانلیگی تشکیل تاپیشی و رواجلنیشی


    کؤپچیلیک اؤزبیکلر افغانسانده گی سؤنگگی واقعه لر شرایطیده ییرده گی اؤزبیکلرنینگ ییریک دی اسپاره سی حقیده بیرینچی بار ایشیتدی. اؤزبیکستاندن سؤنگ اینگ کؤپ اؤزبیکلر یَشاوچی افغانستانده بوگونگی کونده اولرنینگ سانی 4 ملیون دیب تخمین قیلینه دی. «دریا» کالومنیستی محمد قادر صابروف اوشبو منطقه گه اؤزبیکلرنینگ ییریک میگره سیه سیگه سبب بؤلگن بلخ ناملیگی نینگ تشکیل تاپیشی ورواجلیشی حقیده سؤز یوریته دی.

16 عصرنینگ بیرینچی چاره گیده بلخ ولایتی

    16 عصر باشلریده بلخ ولایتی تیموریلرنینگ خراسان دولتی ترکیبیده ایدی. ولایت والیسی بؤلمیش شهزاده بدیع الزمان میرزا شَیبانیخان باشلیق اؤزبیکلر هجومیگه قرشی مدافعه نی اویوشتیره آلمه ی، شهرنی بیکلریگه قالدیریب، اؤزی قاچیب کیته دی. 1503 ییل شهرنی بیرینچی بار قمل قیلگن شَیبانیخان اونی ایگللب آلالمه یدی، فقط گینه آره دن اوچ ییل اؤتیب،بلخ شَیبانیلر دولتیگه قؤشیب آلینه دی. شَیبانیخان بلخنی کیچیک اؤغلی خرٌمشاه سلطانگه (او بابُر میرزانینگ آپه سی خانزاده بیگم نینگ فرزندیگه) بیره دی.
     خرٌمشاه سلطان 1511 ییل، آته سینینگ اسماعیل صفوی بیلن جنگده گی هلاکتیدن بیر ییل اؤتیب وفات ایته دی و بلخ صفویلر قؤلیگه اؤته دی. بلخگه نایب ایتیب تورکمن قبیله سردارلریدن بیری، صفوی قؤشینی نینگ تجربه لی سرکرده سی بیرم خان قره منلو تعیینلندی. بیراق غژدوان جنگیده شاه اسماعیل نینگ قیزیلباش قؤشینلری عُبیدالله خان         تامانیدن تار- مار ایتیله دی و بیرم خان هم شو جنگده هلاک بؤله دی. بلخ بدیع الزمان میرزانینگ اؤغلی محمد زمان نظارتی آستیگه اؤته دی.


شَیبانی خان و شاه اسماعیل صفوی

    1525 ییلگه قدر بلخ تیموریلر محمد زمان و بابُر میرزا اؤرته سیده تلش بؤله دی. نهایت،   1525ییلی عُبیدالله خان و جانی بیک سلطان (شَیبانیخان نینگ عمه کیوَچٌه سی) بلخگه قؤشین تارته دی و شهر بخارا خانلیگی ترکیبیگه قؤشیب آلینه دی.

                                   بلخ خانلیگی نینگ تشکیل تاپیشی

   گرچه 16عصرگه قدرهم حاضرگی افغانستان حدودیده تورلی تورکی قبیله لر یشه ب، اؤزییریک دولتلرینی برپا ایتگن بؤلسه ده، اؤزینی «اؤزبیکمن» دییوچی افغانستانده گی حاضرگی اؤزبیکلر کؤپینچه تاریخینی (افغانستانده گی قدیمی تورکی خلقلر ترکیبیده بولگن لیکلرینی اونوتمسدن)عینن بلخ خانلیگیگه باغله یدی. درحقیقت، اساسن، شمالی افغانستانده یَشاوچی اؤزبیکلر بو منطقه گه بلخ خانلیگی دَوریده ییریک میگره سیه نی عملگه آشیرگن و حدودده گی اهالی نینگ کتته قسمین تشکیل قیلگن. 

بلخ خانلیگی حقیده گپیرر ایکنمیز، بو خانلیک توزیلیشی و کیینگی ترقیاتیده مهم اؤرین توتگن، افغانستان اؤزبیکلری آره سیده مشهور، امٌا اؤزبیکستان اؤزبیکلری اوچون دییَرلی ناتنیش بؤلگن انسان- کیستن قرا سلطاننی علیحده قید ایتیش لازم. کیستن قرا سلطان شیبانی جانی بیک سلطان نینگ ایککینچی اؤغلی بؤلیب، 1526 ییلده بلخ خانلیگیگه اساس سالدی. بلخ خانلیگی بخارا خانلیگی نینگ حدودی بیرلیگی صفتیده تشکیل تاپدی. کیستن قرا سلطان شمالی ومرکزی افغانستان اوچون بابُرمیرزا بیلن بیرنیچه ییل کوره ش آلیب باره دی. اقچه، شبرغان، میمنه، چیچکتو (تلوکان)، خُلم(سمنگان) و قندوز کبی شهرلرنی بلخ خانلیگیگه قؤشیب آله دی. کیستن قرا سلطان دَوریده مینگلب اؤزبیکلر امودریانینگ اؤنگ ساحلیدن چپ ساحلیگه کؤچیب اؤته دی.

بلخ خانلیگی

    1536 ییلده بدخشان حاکمی سلیمانشاه کتته قؤشین بیلن بلخگه باستیریب کیریب، اونی ایگلله یدی، کیستن قرا سلطان بخاراگه قاچه دی. بیراق آره دن بیرنیچه آی اؤتگچ، عبیدالله خان بیلن بیرگه لیکده سلیمانشاه مغلوب ایتیله دی و بلخدن هَیده ب یوباریله دی.
    کیستن قرا سلطان 1544 ییلی وفات اِیتگچ، تختگه اونینگ وایه گه یتمه گن اؤغلی قیلیچ قرا سلطان اؤتیره دی. امٌا کیستن قراسلطان نینگ اؤلیمدیدن خبرتاپگن سلیمانشاه ینه بلخگه باستیریب کیره دی وقیلیچ قراسلطان امودریانینگ اؤنگ ساحلیگه قاچیب اؤته دی.            پیر محمدخان                  

    بلخ خانلیگی حقیقی مستقللیک و دولتچیلیککه شیبانی پیرمحمدخان حکمدارلیگی دَوریده ایریشدی. پیرمحمدخان کیستن قرا سلطان نینگ اکه سی جانی بیک سلطان نینگ تؤنغیچ اؤغلی ایدی. جیه نی نینگ بلخنی بای بیرگنینی ایشیتگن پیرمحمدخان 1546 ییل نینگ بهاریده بلخگه یوریش قیله دی و اونی ایگلله یدی.
    1550 ییل عبدالعزیزخان وفاتیدن سؤنگ بؤشب قالگن بخارا تختیگه اؤتیرگن پیر-محمدخان خانلیک نینگ اینگ نفوذلی کیشیلردن بیریگه اَیلـَنه دی.
    پیرمحمدخان دَوریده تشقی سیاستده هم نسبتن موفقیٌتلرگه ایریشیله دی. بخارا حُکمدار- لری بیلن مُراسه سیز رقیب بؤلگن صفویلر دولتی بلخ خانی بیلن یخشی علاقه لر اؤرنَته دی همده بیر نیچه بار ایلچیلر المشیله دی.

 
            «خانیِ بخاراده، ولیعهدیِ بلخ ده اؤتیرگن ملٌتمیز»

    اؤزبیک دولتچیلیگی تآریخیده امیر تیموردن سؤنگ منطقه ده اینگ ییریک دولت توزیب، موفقیٌتلی حربی یوریشلر اویوشتیرگن قدرتلی حکمدار عبدالله خان// نه فقط بلخنی ایگللب، اونی رواجلنتیره دی، بل که اونینگ اهمیَتینی هم اؤزگرتیریب یوباره دی. عینن عبدالله خان // دن سؤنگ بلخ بخارا تختی ولیعهدلری باشقرووچی ولایتگه اَیلـَندی. عبدالله خان // ولیعهد اؤغلی عبدالمؤمن نی بلخ نایبی ایتیب تعیینله یدی.شوندن کیین کؤپلب بخارا تختی میراثخورلری بلخ نایب لیگیگه تعیینلـَنه باشله دی و بلخ حُکمداری نامیگه «خان» تیتولینی قؤشیش عرف ّبؤلدی. افغانستانده گی اؤزبیکلر«خانی بخاراده ولیعهدی بلخده اؤتیرگن ملٌتیمیز» دیب فخرلنردی.
    بخارا خانلیگی تیپه سیگه جانی (اشترخان)لر کیلگچ، بلخ خانلیگی نینگ ایککینچی سیاسی مرکزیگه اَیلـَنتیریله دی.شاه عباٌسنینگ بلخگه هجومی جانیلر تامانیدن قـَیتریله دی و شهر بخارا ترکیبیده سقلب قالینه دی. کؤپینچه ولیعهدلر یاشلیگی اوچون اولرگه تعیین لنگن آته لیقلرحُکومت ایشلرینی آلیب باره دی، کیینراق آته لیقلر حاکمیٌتی کوچه ییب، بخارا خانلری اولر بیلن کوره شیشیگه تؤغری کیله دی.

بلخ نینگ اشترخانی حُکمدارلری آره سیده، نادر محمد و سبحانقلی خاننی علیحده کؤر- سه تیش ممکن. ولیعهد شهزاده صفتیده اؤتتیز ییل بلخنی باشقرگن نادر محمد بخارانی اوچ ییل هم باشقره آلمه یدی و ینه بلخگه قـَیتیب کیله دی. بخارادن اُمیدینی اوزمه گن نادر محمد تختنی قـَیته ایگللش اوچون بابُریلردن یاردم سؤره یدی. بیراق بلخگه کیلگن بابُریلر قؤشینی شهرنی ایگللب آله دی، نادر محمد ایسه ایران گه قاچیب کیته دی. بابُریلرنینگ بلخده گی حُکمرانلیگی ایککی ییل دوام ایته دی. 1547 ییلده بخارا خانی عبدا لعزیزخان بلخنی قیـَتریب آلیش اوچون اوکه سی سبحانقلی خان باشچیلیگده  کتته قؤشین یوباره دی و بلخ بابُریلردن تارتیب آلینه دی. سبحانقلی خان بلخگه حکمدار ایتیب تعیینلنه دی.    سبحانقلی خان بیر نیچه حربییوریشلر اویوشتیریب، بلخ حدودینی کینگه یتیره دی. اونینگ دَوریده میمنه، اشکاشیم، اندخوی، هَیبک، (آیبک)، سرپُل، قندوز، تاشقرغان، کبی شهرلر بلخ حاکمیتی آستیده بیرلشه دی.عینن شو حدودلر کیینچه لیک جنوبی تورکستان یا که افغانستان تورکستانی (تورکستان افغانی) و قطغن اؤلگه سی دیب اَیتیله باشلنه دی.

          افغانسان

افغانستان نینگ اؤزبیکلر یشه گن (یشاوچی) جنوبی تورکستان و قطغن اؤلکه لری

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

   بیراق 1702 ییلده سبخانقلیخان وفات اِیگچ، اونینگ نیوره سی محمد مقیم خان اؤزینی بخارا عالی حاکمیَتیدن مستقل دیب اعلان قیلدی و اؤزیگه خان رتبه سینی آله دی. بخارا
اشترخانی حکمدارلری نه محمد مقیم خان دَوریده، نه اوندن کیین بلخنی بخاراگه بؤی- سوندیره آله دی. اشترخانی عبیدالله خان// بلخنی بخاراگه قـَیتریش اوچون بیر نیچه بار حرکت قیله دی، امٌا شمالی افغانستانده نهایتده کتته موقع و کوچگه ایگه بؤلگن قطغان اوروغی لیدری محمود قطغان اونگه قتتیق قرشیلیک کؤرسته دی. بوگونگی کونده هم افغانستان نینگ شمالی- شرقی منطقه سی اؤزبیکلرنینگ قطغان اوروغی نامی بیلن قطغان اؤمنطقه سی دیب اَیتیه له دی.
    شو طریقه بلخ خانلیگی بخارا مُلکیدن اجره لیب کیته دی. اوندن نری بلخ و باشقه جنوبی تورکستانده گی اؤزبیک خانلیکلرینی ایران شاهی نادرشاه و پشتونلرنینگ افغانستان امیرلیگی بیلن جدٌی کوره ش کوتیب تورگندی.

 بو حقیده ایسه کیله سی مقاله لرده سؤز یوریته میز.

پاسخ ترک

Please enter your comment!
Please enter your name here